Yangi qurilishlarni foydalanishga topshirishning yangi qoidalari: "Turar-joy" tizimi

Mamlakatda yangi qurilgan uylar bozori qat’iy tartibga solish va raqamli nazorat bosqichiga kirmoqda. Davlat quruvchilarga, uylarni foydalanishga topshirish jarayoniga, qurilish sifatiga talablarni kuchaytirmoqda. Ushbu o‘zgarishlarning asosiy elementi uy-joy, muhandislik tarmoqlari va ko‘p qavatli uylarni boshqarish to‘g‘risidagi ma’lumotlarni birlashtirishi kerak bo‘lgan "Turar-joy" milliy axborot tizimiga aylanmoqda.

Xaridorlar va investorlar uchun yangi qoidalarni tushunish ayniqsa muhim, chunki uyning qonuniyligi, yashash xavfsizligi va mulk huquqini rasmiylashtirish imkoniyati bevosita ularga bog‘liq. Ko‘chmas mulk bozori tahlili bilan dolzarb yangiliklar va maqolalar domtut.uz portalida e’lon qilinadi.

"Turarjoy" tizimi nima?

"Turar-joy" milliy axborot platformasi bo‘lib, unga mamlakatimiz hududidagi barcha ko‘p qavatli uy-joylar to‘g‘risidagi ma’lumotlar bosqichma-bosqich kiritiladi. Tizim quyidagilar haqidagi ma’lumotlarni birlashtiradi:

• binolarning texnik holati;
• yer uchastkalari;
• elektr energiyasi va suv iste’moli hajmlari;
• umumiy foydalanishdagi obyektlar to‘g‘risida.

Bir so‘z bilan aytganda, "Turar-joy" uy-joy fondining yagona davlat reestrini shakllantiradi, bu esa nafaqat uy-joy qurilishi jarayoni, balki undan keyingi foydalanish ustidan ham nazoratni ta’minlaydi.

Yangi qurilishlarni foydalanishga topshirishning yangi qoidalari

Asosiy o‘zgarishlardan biri ko‘p qavatli uylarni foydalanishga qabul qilishda "Turar-joy" tizimining majburiy ulanishi bo‘ldi. Hozirda binoni quyidagi shartlar mavjud bo‘lmaganda foydalanishga topshirish mumkin emas:

• rasmiylashtirilgan kadastr pasportining mavjudligi;
• obyekt to‘g‘risidagi axborotni "Turar joy" tizimida avtomatik aks ettirish;
• o‘rnatilgan quyosh panellarini boshqaruvchi organga uyning umumiy mulki tarkibiga o‘tkazish.

Ko‘rsatilgan talablardan birining buzilishi obyektni foydalanishga topshirishni rad etishga olib keladi, bu esa yangi qurilishlarni rasmiylashtirish imkoniyatini yo‘qqa chiqaradi.

Quyosh panellari o‘rnatish masalasiga ham alohida e’tibor qaratildi. 2023 yil may oyidan boshlab ularni ko‘p kvartirali uylar tomining bo‘sh maydonining kamida 50 foizida joylashtirish majburiy etib belgilandi va bugungi kunda ushbu shartning bajarilishi binoning qonuniy foydalanishga topshirilishiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi.

Uy-joy kommunal xo‘jaligi sohasida raqamlashtirish va nazorat

Islohotlar nafaqat qurilish bosqichini, balki uy-joy fondini boshqarishni ham qamrab oladi. Davlat tomonidan ko‘p qavatli uylardan foydalanish jarayonlarini raqamli transformatsiya qilishga alohida e’tibor qaratilmoqda. Xususan, boshqaruv kompaniyalarining dispetcherlik xizmatlari faoliyatiga sun’iy intellekt texnologiyalarini joriy etish rejalashtirilgan bo‘lib, bu aholining murojaatlarini ko‘rib chiqishni tezlashtirish va JK faoliyatining shaffofligini oshirish imkonini beradi.

Bundan tashqari, 2026-2030 yillarda hokimliklar huzurida uy-joy kommunal xo‘jaligi sohasini nazorat qilish bo‘yicha hududiy inspeksiyalar tashkil etish, shuningdek, hokimning uy-joy kommunal xo‘jaligi bo‘yicha o‘rinbosari lavozimini joriy etish nazarda tutilgan. Ushbu qadamlar turar-joy binolari foydalanishga topshirilgandan so‘ng ularning holati ustidan tizimli nazoratni kuchaytirishga qaratilgan.

Noqonuniy qurilish: muammoning ko‘lami

Qoidalarning qat’iylashtirilishi so‘nggi yillarda aniqlangan qoidabuzarliklar ko‘lami bilan bevosita bog‘liq. Tekshiruvlar shuni ko‘rsatdiki, ko‘plab yangi ko‘p qavatli uylardan quyidagi qoidabuzarliklar bilan foydalanilgan:

• 1400 dan ortiq obyekt ro‘yxatdan o‘tkazilmagan;
• qavatlarni o‘zboshimchalik bilan ko‘paytirish holatlari aniqlangan bo‘lsa;
• yuzlab binolar instrumental-texnik tekshiruvni talab qildi;
• ayrim uylar seysmik xavfli deb topilgan.

Bundan tashqari, loyiha tashkilotlarining litsenziyalari to‘xtatildi yoki bekor qilindi, shuningdek, qurilish normalarini buzganlik uchun jinoiy ishlar qo‘zg‘atildi.

O‘zboshimchalik bilan qurilish uchun javobgarlik

Noqonuniy qurilishlarga qarshi kurashish maqsadida javobgarlik choralarini sezilarli darajada kuchaytirish taklif qilinmoqda. Ko‘p kvartirali uylarni tegishli ruxsatnomalarsiz qurganlik uchun jismoniy shaxslarga ham, mansabdor shaxslarga ham katta miqdorda ma’muriy jarimalar belgilangan.

Asosiy o‘zgarish shundaki, jarima sanksiyalari qo‘llanilgandan keyin takroran huquqbuzarlik sodir etish jinoiy javobgarlikka sabab bo‘ladi. Shunday qilib, ta’sir choralari quruvchilar va jarayonning boshqa mas’ul ishtirokchilari uchun rasmiy jazolardan real huquqiy oqibatlarga o‘tadi.

Sohani tartibga solishga yondashuvning o‘zi ham o‘zgarmoqda: qurilish-montaj ishlarini boshlashning xabardor qilish tartibi ruxsat berish tartibi bilan almashtirilmoqda, litsenziyalar esa bir qator hollarda muddatsiz bo‘lmaydi.

"Turar joy" tizimining joriy etilishi va yangi qurilgan uylarni foydalanishga topshirish qoidalarining qat’iylashtirilishi O‘zbekistonda uy-joy bozorini rivojlantirishning yanada shaffof va nazorat qilinadigan modeliga o‘tishni anglatadi. Davlat quruvchilarning xavfsizligi, qonuniyligi va uzoq muddatli mas’uliyatiga urg‘u beradi.

Xaridorlar uchun bu o‘zgarishlar yangi qurilgan uylardan xonadon sotib olishda xatarlarni kamaytirishni, developerlar uchun esa texnik, huquqiy va raqamli talablarga qat’iy rioya qilish zarurligini anglatadi. Yaqin yillarda "Turar-joy" tizimi asosiy nazorat vositasiga aylanadi, noqonuniy qurilish esa iqtisodiy va huquqiy jihatdan foydasiz bo‘ladi.